Samenwerken en leren in fieldlabs volgens de Urban Innovation aanpak

In de stad en de stedelijke regio liggen de grote uitdagingen van de toekomst. Er spelen economische en sociale vraagstukken en tegelijkertijd staan de steden voor grote opgaven op het gebied van bouwen, duurzaamheid en de energietransitie. Het lectoraat Urban Innovation van hogeschool Windesheim werkt in fieldlabs samen met bedrijven, regionale organisaties en inwoners. In deze fieldlabs worden innovatieve toepassingen direct in de praktijk getest.

 

De complexe maatschappelijke vraagstukken van deze tijd vragen om een domein-overstijgende aanpak. Of het nu gaat om energiearmoede, de samenhang tussen ruimtelijke inrichting en overgewicht of een ervaren gebrek aan onderlinge verbondenheid: telkens weer zijn de vraagstukken te groot en veelzijdig om er vanuit één domein effectief mee aan de slag te gaan. Daarnaast is het nodig om dergelijke complexe vragen juist op lokaal niveau aan te pakken (Rittel en Webber, 1973). Iedere buurt of wijk is immers anders ingericht, anders gepositioneerd, heeft een andere bevolkings­samenstelling en vraagt om lokaal passende oplossingen. Er is geen blauwdruk of een one size fits all-oplossing.

Hoe betrek je mensen bij het verduurzamen van hun eigen buurt? Samen met studenten, buurtbewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en professionals in de wijk werken we aan dit soort vraagstukken. Studenten werken ook echt in de wijk, in een fieldlab. Want contact maken is cruciaal bij transities.”

Ferry Boschman, docentonderzoeker lectoraat Urban Innovation

Alle belanghebbenden – professionals van lokale overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en bewoners- moeten samenwerken om breed gedragen lokale oplossings­richtingen te bedenken, uit te werken in een ontwerp, toe te passen, kritisch te beschouwen en waar nodig aan te passen. Fieldlabs, ook wel living labs of real testing grounds genoemd, kunnen dit innovatieproces faciliteren als belanghebbenden daar samenkomen en samenwerken. Om echt domein-overstijgend te werken Ă©n impact te hebben in de praktijk is echter meer nodig dan bij elkaar komen. De Urban Innovation aanpak kan daarbij helpen.

Fieldlabs

 

Sinds begin 2021 is er binnen het lectoraat Urban Innovation van hogeschool Windesheim ervaring opgedaan met het werken en leren in fieldlabs in Almere en binnenkort ook in Lelystad. In deze twee groeiende nieuwe steden liggen enorme opgaven rondom het bouwen van duurzame woningen via inbreiding en uitbreiding en het realiseren van een gezonde, leefbare en toekomstbestendige stad. Vanuit het lectoraat wordt doorlopend geĂŻnvesteerd in het verder ontwikkelen van het werken in de fieldlabs op basis van de Urban Innovation aanpak.

Wat is de Urban Innovation aanpak en waarom is dat nodig?

 

Bij het werken aan complexe maatschappelijke vraagstukken, kunnen fieldlabs als praktijk- en experimenteerruimte belangrijk zijn. Zoals bij het aanpakken van eenzaamheid of overgewicht bij jongeren door inzet van sportactiviteiten. De fysieke werk- en leerplek van een fieldlab bevindt zich daar waar het vraagstuk zich afspeelt, waardoor gezamenlijk ontworpen oplossingsrichtingen ter plekke kunnen worden uitgeprobeerd (Bulkeley e.a., 2016). Daarnaast kent een fieldlab een (sociaal) netwerk van lokale belanghebbenden, waaronder bewoners, (wijk)professionals, ondernemers en ambtenaren. Zij zijn de mogelijke voorlopers die samen een verbetering voor de situatie in de buurt of wijk kunnen realiseren. De onderlinge verbondenheid van de belanghebbenden in dit netwerk bepaalt voor een belangrijk deel het functioneren van het fieldlab.

 

Naast de nabijheid van een fysieke werk- en leerplek en de aanwezigheid van een sociaal netwerk, is de inzet van alle soorten belanghebbenden als actieve deelnemers cruciaal om samen te leren en samen te werken en dus gezamenlijk een leerwerk­gemeenschap op te bouwen en te onderhouden. De leerwerk­gemeenschap bepaalt zelf welke lokale uitdagingen ze oppakt en welke activiteiten ze organiseert. Het gevoel alleen maar te praten met elkaar, zonder dat er concrete acties (verbeteringen in de buurt) op volgen, is funest voor de betrokkenheid van deelnemers. Een fieldlab moet een bruisende plek zijn waar nieuwe ideeën ontstaan en worden toegepast; een plek om te leren, te reflecteren en gezamenlijk tot actie te komen.

Een gezamenlijke aanpak

 

Bij de Urban Innovation aanpak gaat het om het gezamenlijk aanpakken van een lokaal maatschappelijk vraagstuk, zodat in het betreffende fieldlab – in die betreffende context – kan worden uitgeprobeerd wat werkt, wat niet werkt en waarom. Daarbij is het vanwege de complexiteit van dergelijke vraagstukken nodig om verschillende perspectieven in ogenschouw te nemen; zowel het sociale perspectief, als het economische en ecologische perspectief, maar ook de perspectieven van de verschillende belang­hebbenden. Alle belanghebbenden hebben elk hun eigen belangen, wensen en behoeften en worden daarom uitgenodigd mee te denken en mee te doen. Daarbij gaat de aanpak uit van een bottom up-benadering: welk vraagstuk wordt opgepakt is afhankelijk van de wensen en behoeften van de lokale bewoners en/of professionals

 

(Docent)onderzoekers kunnen dit ontwerp- en onderzoeksproces faciliteren en de deelnemers stimuleren een onderzoekende houding aan te nemen. Deelnemende studenten vanuit verschillende opleidingen hebben een bijzondere positie in de fieldlabs. Zij zijn de professionals van de toekomst en kunnen een verfrissende kijk op de vraagstukken inbrengen. Door te sturen op variëteit in opleidingen stimuleert hun deelname het multidisciplinair samenwerken.

Een ander belangrijk uitgangspunt is dat er een leeromgeving wordt gefaciliteerd om gezamenlijk te kunnen leren en te reflecteren. Dit om gezamenlijk (transdisciplinaire) kennis te ontwikkelen, complexe vraagstukken beter te kunnen doorgronden en daarmee beter passende oplossingsrichtingen te ontwerpen. Zo mogelijk is deze kennis (deels) ook bruikbaar in andere nabijgelegen buurten of wijken, waardoor er een bredere doorwerking kan ontstaan. Ervaringskennis is hierbij minstens zo waardevol als expliciete kennis over feiten en cijfers, waardoor alle deelnemers op basis van gelijkwaardigheid aan het vraagstuk kunnen werken. Vervolgens is het van belang dat de opgedane kennis terugvloeit richting het onderwijs en gedeeld wordt met collega’s van de eigen organisatie en medebewoners, om een duurzame doorwerking te realiseren. Het inbedden en borgen van de opgedane kennis kan verlopen via de ambassadeurs­functie van deelnemers via het train de trainer-principe. Hiermee kan deelname aan een leerwerkgemeenschap in een fieldlab leiden tot innovaties in bijvoorbeeld de werkzaamheden, het beleid of de organisatiestructuur van betrokken organisaties.

“Of het nu gaat om energiearmoede, de samenhang tussen ruimtelijke inrichting en overgewicht of een ervaren gebrek aan onderlinge verbondenheid: telkens weer zijn de vraagstukken te groot en veelzijdig om er vanuit Ă©Ă©n domein effectief mee aan de slag te gaan”

De meerwaarde van de geschetste aanpak is dat het alle deelnemers uitdaagt om te werken aan een vraagstuk dat niet is op te lossen met slechts Ă©Ă©n bepaalde ervaring of vakbekwaamheid; het vraagstuk moet vanuit verschillende perspectieven worden bekeken om tot een goede oplossingsrichting voor de lokale situatie te kunnen komen. Een actieonderzoeker werkt bijvoorbeeld samen met bewoners, een politieagent, een opbouwwerker, de wijkmanager en ICT-studenten aan het vergroten van de betrokkenheid van lokale jongeren voor het veiliger maken van de buurt. In plaats van met een gangbare ICT-oplossing te komen, zal de ICT-student met de andere deelnemers tot een passende vorm moeten komen. Dat vraagt van alle deelnemers om elkaars taal en woordkeuze te leren begrijpen en om inzicht te krijgen in de perspectieven van de ander. Voor studenten zijn het belangrijke ‘professional skills’ die hiermee ontwikkeld worden. Voor professionals en bewoners geeft dit waardevolle inzichten die in het dagelijkse werk en leven niet altijd goed naar voren komen, maar wel cruciaal zijn om het vraagstuk goed te kunnen doorgronden.

Conclusie en vervolg

 

Kortom, de Urban Innovation aanpak is erop gericht fieldlabs in een stedelijke omgeving te creëren waar deelnemers samen met onderzoekers en studenten werken aan oplossingsrichtingen voor lokale complexe maatschappelijke vraagstukken. Dat doen ze in een veilige en passende leeromgeving die hen in staat stelt om te leren, te reflecteren en vanuit verschillende perspectieven naar het vraagstuk te kijken. Dat is geen gemakkelijke opgave. Het vraagt van deelnemers om echt mee te doen en tijd vrij te maken, om met een onderzoekende houding onderdeel te worden van het innovatieproces en verwachtingen over eindresultaten los te laten en om de geleerde lessen ook buiten het fieldlab te delen met de eigen achterban. Daarbij kan de inzet van passende werkvormen cruciaal zijn om tot een rijke uitwisseling te komen. Het werken in fieldlabs heeft geleid tot een voortdurend proces van ervaringen opdoen, reflecteren, aanscherpen en weer toepassen.

Over de auteurs

 

Ingrid Bakker, Els Beukers, Carina Peek, Ferry Boschman, Guido Winckels en Evert-Jan Velzing zijn (docent-)onderzoekers van het Lectoraat Urban Innovation van hogeschool Windesheim in Almere.

 

Het lectoraat Urban Innovation richt zich op inclusieve en duurzame stadsontwikkeling. Het doel is de economische, sociale en ecologische verbanden tussen alle betrokkenen in stedelijke omgevingen (zoals bewoners, bestuurders, ondernemers en maatschappelijke organisaties) te versterken. De verhalen van bewoners vormen het vertrekpunt van het onderzoek. We doen onderzoek, geven onderwijs en delen kennis.

 

De uitkomsten van het onderzoek helpen bij het vormgeven van participatieve, geĂŻntegreerde en duurzame planning en beheer van wijken.

Referenties

 

‱ Bulkeley, H., Coenen, L., Frantzeskaki, N. Hartmann, C. Kronsell, A., Mai, L., Marvin, S., McCormick, K., Van Steenbergen, F., Voytenko Palgan, Y.,2016, Urban living labs: governing urban sustainability transitions, Current opinion in Environmental Sustainability, 22, p.13-17.
‱ Rittel, H.W.J., Webber, M.M., 1973, Dilemmas in a general theory of planning. Policy Sci, 4, 155-169. https://doi.org/10.1007/BF01 405730